Dyrektywa RED III – nowe cele dla OZE w Unii Europejskiej: kompleksowy przewodnik

Nowe ramy prawne i wiążące cele Dyrektywy RED III dla OZE w UE

Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2413, znana jako Dyrektywa RED III, stanowi kluczową aktualizację przepisów energetycznych. Zastępuje ona poprzednią dyrektywę RED II. Wprowadzenie tego aktu prawnego jest bezpośrednią konsekwencją przyjęcia całego pakietu legislacyjnego Fit for 55. Celem tego pakietu jest osiągnięcie redukcji emisji gazów cieplarnianych (GHG) o 55% do 2030 roku. Dyrektywa RED III jest zatem centralnym elementem unijnej strategii klimatycznej. Ten dokument zapewnia ramy prawne dla zwiększenia udziału odnawialnych źródeł energii w Unii. Stanowi on fundamentalne prawo unijne OZE, które ma przyspieszyć transformację energetyczną. Dyrektywa odpowiada także na potrzebę zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego państw członkowskich. Powstała ona po inwazji Rosji na Ukrainę, co podkreśla jej strategiczne znaczenie. Przepisy te mają uczynić europejski system energetyczny bardziej odpornym i zdecentralizowanym. Zapewniają one podstawę dla ambitnych działań dekarbonizacyjnych we wszystkich sektorach gospodarki. Dyrektywa RED III-podnosi-cel OZE na poziomie całej Unii Europejskiej. Najważniejszym zapisem jest podniesienie wiążącego celu udziału energii odnawialnej. Cel ten musi osiągnąć poziom 42,5% w końcowym zużyciu energii brutto do 2030 roku. Jest to znaczący wzrost wobec poprzedniego celu, który wynosił 32%. Ponadto Unia Europejska wyraziła dobrowolną ambicję. Dąży ona do osiągnięcia jeszcze wyższego udziału OZE, wynoszącego 45% do końca tej dekady. Oznacza to niemal podwojenie obecnego udziału zielonej energii w miksie energetycznym UE. Nowe, wiążące cele OZE UE zostały przyjęte przez Radę Unii Europejskiej 9 października 2023 roku. Te liczby pokazują skalę oczekiwanej transformacji. Państwa członkowskie muszą dostosować swoje krajowe strategie energetyczne. Muszą też wprowadzić regulacje wspierające tak dynamiczny rozwój. Realizacja tych celów OZE UE wymaga ogromnych inwestycji. Konieczne jest wsparcie dla nowych technologii, takich jak zielony wodór. Wymaga to również modernizacji infrastruktury sieciowej. Zwiększenie celu do 42,5% ma być kamieniem milowym. Ma prowadzić do neutralności klimatycznej UE do 2050 roku. Przewodnicząca Komisji Europejskiej, Ursula von der Leyen, stwierdziła, że:

To ważny znak dla Europy i naszych globalnych partnerów, że zielona transformacja jest możliwa, że Europa spełnia swoje obietnice.

Państwa członkowskie UE otrzymały 18 miesięcy na transpozycję przepisów Dyrektywy RED III. Termin ten upływa w pierwszej połowie 2025 roku. Transpozycja polega na wprowadzeniu unijnego prawa unijne OZE do krajowych systemów prawnych. Proces ten jest niezbędny dla skutecznej realizacji celów. Niestety, Polska, wraz z Węgrami, głosowała przeciwko przyjęciu Dyrektywy RED III. Stanowisko to wynikało prawdopodobnie z obaw o koszty transformacji. Polska boryka się obecnie z opóźnieniem we wdrażaniu tych kluczowych przepisów. Ministerstwo Klimatu i Środowiska (MKiŚ) pracuje nad nowelizacją ustawy o OZE. Szybkie wdrożenie jest konieczne dla spójności z całą polityką energetyczną UE. Opóźnienia mogą skutkować utratą dostępu do środków. Dotyczy to funduszy z Krajowego Planu Odbudowy (KPO). Dlatego kluczowe jest pilne uregulowanie krajowych ram prawnych. Komisja Europejska wszczęła procedury naruszeniowe wobec Polski i innych państw członkowskich z powodu opóźnień we wdrażaniu przepisów.

Kryterium	RED II (do 2030 r.)	RED III (do 2030 r.)
Cel ogólny OZE w UE (wiążący)	32%	42,5%
Cel ambicjonalny OZE	Brak	45%
Termin transpozycji dla państw członkowskich	24 miesiące	18 miesięcy
Redukcja GHG (Cel pakietu Fit for 55)	40% (cel ogólny)	55% (cel wiążący)

Zwiększenie celów z 32% do 42,5% stanowi najbardziej rewolucyjną zmianę. Ten skok wymaga ogromnej mobilizacji kapitału. Osiągnięcie 42,5% udziału OZE jest niezbędne. Umożliwi to Europie realizację celu redukcji emisji GHG o 55%. To z kolei zapewni kontynentowi niezależność energetyczną. Jest to sygnał dla inwestorów o kierunku transformacji.

Porównanie celu OZE w UE do 2030 r.

Sektorowe cele OZE w Unii Europejskiej do 2030 roku: transport, przemysł i budownictwo

Dyrektywa RED III wprowadza elastyczne cele OZE UE dla sektora transportu. Państwa członkowskie mogą wybrać jedną z dwóch opcji. Pierwsza opcja wymaga osiągnięcia 29% udziału OZE w końcowym zużyciu energii w transporcie do 2030 roku. Druga opcja zakłada redukcję intensywności emisji gazów cieplarnianych (GHG) o 14,5%. Redukcja ta musi być osiągnięta dzięki wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii. Kluczową rolę odgrywają paliwa odnawialne pochodzenia niebiologicznego, czyli RFNBO. RFNBO-zasila-transport, obejmując zielony wodór i paliwa syntetyczne. Wymagany jest minimalny udział zaawansowanych biopaliw i RFNBO na poziomie 5,5%. Co najmniej 1% tego udziału muszą stanowić same RFNBO do 2030 roku. Ponadto, rozporządzenie ReFuelEU Aviation wprowadza wymogi dotyczące zrównoważonych paliw lotniczych (SAF). Stosowanie SAF jest kluczowe dla dekarbonizacji lotnictwa. Sektor przemysłowy staje przed wiążącymi wymogami dekarbonizacji. Dyrektywa nakłada obowiązek corocznego wzrostu wykorzystania OZE o 1,6%. Wzrost ten jest obliczany jako średnia roczna w latach 2026–2030. Najbardziej ambitny cel dotyczy wykorzystania wodoru. Dyrektywa RED III wymaga, aby 42% wodoru zużywanego w przemyśle pochodziło z RFNBO do 2030 roku. Cel ten wzrasta do 60% do 2035 roku. Wprowadzono ścisłą definicję "zielonego wodoru". Wodór ten musi być produkowany w procesie elektrolizy. Elektroliza musi być zasilana energią z OZE. Warunkiem jest spełnienie zasad dodatkowości. Oznacza to, że nowa produkcja OZE musi zasilać elektrolizer. Wprowadzono także wymóg czasowej i geograficznej korelacji. Produkcja wodoru odnawialnego musi zbiegać się w czasie i miejscu z produkcją energii odnawialnej. Państwa członkowskie muszą stworzyć warunki rynkowe. Warunki te mają sprzyjać dostępności opłacalnych alternatyw energetycznych. Sektor budownictwa i ciepłownictwa również otrzymał ambitne wyzwania. Określono orientacyjny cel 49% udziału OZE w budynkach do 2030 roku. Ten cel ma być realizowany przez państwa członkowskie. Ponadto wprowadzono obligatoryjny wzrost OZE w ogrzewaniu i chłodzeniu. Wzrost ten wynosi 0,8 punktu procentowego rocznie do 2026 roku. Następnie wzrasta do 1,1 punktu procentowego rocznie w latach 2026–2030. Do realizacji tych celów można zaliczyć ciepło i chłód odpadowy. Maksymalny udział ciepła odpadowego wynosi 0,4 punktu procentowego. Prawo unijne OZE zobowiązuje do wprowadzania wymogów. Wymogi te dotyczą minimalnych poziomów energii odnawialnej w nowych budynkach. Dotyczą też budynków poddawanych gruntownej renowacji. Transformację wspierają nowoczesne technologie. Wymienia się tu pompy ciepła, magazynowanie ciepła oraz kogenerację. Przedsiębiorstwa ciepłownicze muszą zwiększyć udział OZE w sieciach ciepłowniczych o 2,1% rocznie. Dyrektywa RED III zaostrza kryteria zrównoważonego rozwoju dla biomasy. Biomasa-podlega-zasadzie kaskadowej, co jest kluczowe dla ochrony lasów. Poniżej przedstawiamy 5 najważniejszych wymogów:

• Wprowadzono zasadę kaskadowego wykorzystania biomasy. Priorytetem jest wykorzystanie jej jako materiału, a nie paliwa energetycznego.
• Drewno pozyskane z najcenniejszych lasów pierwotnych oraz obszarów podmokłych nie może być uznane za spełniające cele OZE.
• Wprowadzono szczegółowe kryteria zrównoważonego rozwoju dla paliw z biomasy stosowanych w instalacjach o mocy już od 5 MW.
• Podmioty produkujące biomasę mają obowiązek wydawania zaświadczeń wiarygodności pochodzenia surowca.
• Państwa członkowskie muszą monitorować wpływ pozyskiwania biomasy leśnej na jakość gleby i bioróżnorodność.

Sektor	Cel do 2030 r.	Dodatkowe wymogi
Transport	29% udziału OZE LUB 14,5% redukcji GHG	Minimum 5,5% zaawansowanych biopaliw/RFNBO (w tym min. 1% RFNBO)
Przemysł	Roczny wzrost OZE o 1,6%	42% wodoru musi pochodzić z RFNBO (60% do 2035 r.)
Budownictwo	Orientacyjny cel 49% OZE w budynkach	Wymóg stosowania OZE w nowych i gruntownie renowowanych budynkach
Ciepłownictwo/Chłodnictwo	Obligatoryjny wzrost OZE o 1,1 p.p. rocznie (2026–2030)	Możliwość zaliczenia ciepła i chłodu odpadowego (do 0,4 p.p.)

Elastyczność celów w transporcie pozwala państwom członkowskim na optymalne dostosowanie strategii. Mogą skupić się na elektryfikacji lub na rozwoju paliw syntetycznych (RFNBO). Wybór zależy od krajowego potencjału. Ma to ułatwić osiągnięcie celów OZE UE.

Przyspieszenie inwestycji i strefy 'go-to' (Renewable Go-To Areas) – wdrożenie Dyrektywy RED III w Polsce

Długie procedury uzyskiwania formalnych zezwoleń stały się poważnym problemem. Ten tzw. permitting jest obecnie "wąskim gardłem transformacji" energetycznej w UE. Proces ten znacząco spowalnia inwestycje w OZE w Polsce. Aby to zmienić, Dyrektywa RED III wprowadza nowe rozwiązania. Najważniejszą innowacją są strefy 'go-to'. Są to obszary przyspieszonego rozwoju OZE (Renewable Go-To Areas). Wyznaczenie tych stref ma drastycznie skrócić czas oczekiwania na decyzje. W tych obszarach procedury administracyjne będą znacznie uproszczone. Przyspieszenie procedur jest szczególnie ważne dla Polski. Kraj stoi przed wyzwaniem pilnej transformacji elektroenergetyki. Rafał Bajczuk z Instytutu Reform stwierdził:

Przyspieszenie procedur w zakresie inwestycji OZE jest szczególnie ważne dla Polski, która stoi przed wyzwaniem pilnej transformacji elektroenergetyki połączonej z elektryfikacją całej gospodarki.

Dyrektywa RED III ustanawia precyzyjne limity czasowe dla permittingu. Procedury wydawania zezwoleń w strefach 'go-to' nie mogą przekroczyć 12 miesięcy. Poza tymi obszarami maksymalny czas wynosi 24 miesiące. Dotyczy to większości projektów OZE. Wprowadzono jeszcze szybsze procedury dla fotowoltaiki na budynkach. Wydanie zezwolenia dla instalacji PV na dachu ma trwać maksymalnie 3 miesiące. Jest to ogromne przyspieszenie w porównaniu do wcześniejszych praktyk. Kluczową zmianą jest nadanie projektom OZE specjalnego statusu. Inwestycje OZE-posiadają-nadrzędny interes publiczny. Ten status ma ograniczać możliwość blokowania projektów. Dotyczy to zwłaszcza sporów związanych z ochroną środowiska. Uznanie OZE za nadrzędny interes publiczny ułatwia uzyskiwanie zgód. To prawo unijne OZE ma przełamać dotychczasowe bariery administracyjne. Status ten dotyczy także infrastruktury sieciowej oraz inwestycji w magazyny energii. Państwa członkowskie mają obowiązek zmapowania krajowego potencjału OZE. Mapowanie to musi nastąpić nie później niż do 21 maja 2025 roku. Mapy mają wskazywać obszary o największym potencjale rozwoju OZE. Priorytetowe tereny to dachy i elewacje budynków. Zalicza się do nich także tereny przemysłowe, składowiska odpadów i kopalnie. Mapowanie powinno uwzględniać możliwości budowy infrastruktury sieciowej. Proces ten jest ściśle powiązany z Krajowym Planem Odbudowy (KPO). Polska musi wdrożyć te mechanizmy, aby otrzymać środki z KPO. Eksperci zalecają, aby Polska jak najszybciej rozpoczęła właściwe działania. Powinniśmy wykorzystać wsparcie oferowane przez Komisję Europejską. Szybkie wdrożenie obszarów 'go-to' jest kluczowe dla polityki energetycznej UE. Jeśli Polska wdroży obszary przyspieszonego rozwoju tylko „na papierze”, koszty poniosą odbiorcy płacąc wyższe rachunki za energię elektryczną. Strefy go-to-upraszczają-procedury administracyjne dla inwestorów. Nowe regulacje Dyrektywy RED III przynoszą sześć kluczowych korzyści:

1. Skrócić czas oczekiwania na decyzję do maksymalnie 12 miesięcy w wyznaczonych strefach 'go-to'.
2. Przyspieszyć proces uzyskania zezwoleń dla instalacji PV na dachu do maksymalnie 3 miesięcy.
3. Uznać inwestycje w magazyny energii za projekty leżące w nadrzędnym interesie publicznym.
4. Umożliwić stosowanie mechanizmu cable pooling, czyli współdzielenia infrastruktury przyłączeniowej przez różne źródła OZE.
5. Ograniczyć możliwość blokowania projektów OZE na podstawie lokalnych sporów środowiskowych.
6. Zapewnić jedną ocenę oddziaływania na środowisko dla całego obszaru 'go-to', zamiast dla pojedynczych inwestycji.

Skrócenie czasu uzyskania zezwoleń OZE (w miesiącach)